Zabytki architektury

Na terenie gminy Miedziana Góra znajduje się 9 obiektów zabytkowych z czego aż 4 to kapliczki. Podziwiać tutaj można kompleks Zakładu Wielkopiecowego w Bobrzy składającego się z 3 elementów.

Więcej informacji o wszystkich zabytkach znajdziecie Państwo poniżej.

Kapliczka p.w. Św. Barbary

Kaplica św. Barbary

Kaplica usytuowana jest na zadrzewionym wzgórzu góry Kaplicznej, w odległości 70 m od trasy Kielce – Łódź. Obiekt ten nie posiada wyraźnych cech stylowych, jest murowany i tynkowany, kryty blachą cynkową.

Nawa kaplicy zbudowana jest na rzucie prostokąta, poprzedzona małym przedsionkiem z częścią prezbiterialną zamkniętą apsydą (Karta Ewidencyjna Zabytków Architektury i Budownictwa nr 1008 A – Wojewódzki Konserwator Zabytków). Prostokątna zakrystia przylega na północnej ścianie do nawy i prezbiterium, przykryta jest dachem dwuspadowym. Ściana frontowa przedsionka posiada centralnie umieszczone drzwi wejściowe, ujęte w portal z czerwonego piaskowca. W górnej części portalu, na cokole, umieszczony jest krzyż, na którym widnieje data – 1922 r. Na szczycie obiektu umieszczona jest czworoboczna sygnaturka, pokryta dachem namiotowym.

W południowo-wschodnim narożniku przedsionka, znajduje się sześciokątna kamienna kropielnica. Wewnątrz kaplicy posadzka wyłożona jest z kwadratowych płyt jasnego piaskowca. Ołtarz główny kaplicy przedstawia Ukrzyżowanie Chrystusa, ołtarz boczny południowy – obraz Matki Boskiej Częstochowskiej, natomiast ołtarz boczny północny ukazuje wizerunek św. Barbary, patronki górników. Wewnątrz kaplicy znajduje się również drewniany chór muzyczny, wsparty na dwóch filarach.

Na ścianie, przy wejściu do zakrystii, osadzona jest żeliwna tablica Jubileuszu papieża Leona XIII, obok której znajduje się drewniana ambona (Karta Ewidencyjna Zabytków Architektury i Budownictwa nr 1008 A).

Drzwi wejściowe do kaplicy są zamknięte, zwiedzanie wnętrza jest więc niemożliwe.

Kaplica św. Barbary oraz otaczający ją kompleks leśny, stanowią w krajobrazie gminy cenny obiekt kulturowy. Z tego względu całość objęto ochroną, uznając za zespół przyrodniczo-krajobrazowy.

Rys historyczny

Według dokumentu z 1836 r., kaplicę ufundowali „Kasper Żelazny gospodarz i Michał…” (dalej dokument uszkodzony (B. Wójtowicz, J. Wójtowicz, 1993 r.). Prawdopodobnie była ona powiększona o przedsionek, który w 1922 r. otrzymał portal.

19 stycznia 1863 r. kaplicę wraz z ołtarzami poświęcił ksiądz M. Zajdler. Obiekt został wpisany do rejestru zabytków dnia 1.IX.1986 r., nr 1008 A.

Obiekt podlega ochronie zgodnie z uchwałą Nr III/13/95 Rady Gminy w Miedzianej Górze z dnia 28 kwietnia 1995 r. W rejestrze Wojewódzkiego Konserwatora Przyrody wpisany jest pod nr. 5.

Kapliczka Św. Jana Nepomucena

Kapliczka usytuowana jest na dole południowego stoku góry Kaplicznej, w odległości 6 m od szosy Kielce – Łódź. Położona na skraju mieszanego lasu porastającego wzgórze, skierowana jest frontem na południe. Wymurowana została z czerwonej cegły łączonej zaprawą wapienną, tynkowana na zewnątrz i wewnątrz. Dach jest drewniany, dwuspadowy o konstrukcji krokwiowej, pokryty ocynkowaną blachą. Z zewnątrz kapliczka była kilkakrotnie bielona, a wewnątrz pomalowana jasnobrązową farbą wodną.

Mury kapliczki otoczone są wyodrębnionym na zewnątrz niskim cokołem. Fasada przepruta jest kolebkowo sklepionym otworem wejściowym, w którym osadzone jest niskie przegrodzenie z drewnianych słupków. Wewnątrz znajduje się drewniana figurka św. Jana Nepomucena, na której wyryta jest data 1867 r. (prawdopodobnie data powstania).

W szczycie kapliczki znajduje się gipsowa figurka Matki Boskiej (Karta Ewidencyjna Architektury i Budownictwa nr 1008 A – Wojewódzki Konserwator Zabytków).

Kościół p.w. Św. Trójcy

w Ćmińsku Kościelnym

Kościół w Ćmińsku KościelnymKościół parafialny pod wezwaniem Świętej Trójcy jest obiektem późnorenesansowym, murowanym z kamienia łamanego, cegły i ciosu, część tylna otynkowana jest na szaro. Posiada sklepienie kolebkowo-krzyżowe z późnorenesansową dekoracją stiukową (B. Kwiecińska-Koziej, 1995).

Dach kościoła jest dwuspadowy z wieżyczką na sygnaturkę o późnobarokowej sylwetce od strony zakrystii i z dwoma jednakowej wielkości wieżyczkami od strony wejścia głównego. Nad drewnianymi drzwiami wejściowymi umieszczono tablicę konsekracji z 1658 r. Wyżej znajduje się wnęka z późnobarokową (1779 r.) figurką kamienną św. Jana Nepomucena.

W neobarokowym ołtarzu głównym (z 1906 r.) znajduje się XVIII – wieczny obraz Trójcy Świętej. Ołtarze boczne utrzymane są w stylu wczesnobarokowym. W lewym ołtarzu znajduje się obraz św. Franciszka z Asyżu z I poł. XIX w. przy prawym ołtarzu bocznym znajduje się prosta kropielnica z białego piaskowca, a po przeciwnej stronie neoklasycystyczna ambona z 1916 r. W ścianach świątyni osadzone są:

tablica konsekracji kościoła z 1658 r.,
dwa barokowe epitafia: Bernarda Servaliego, zm. w 1651 r. oraz Piotra Servalliego, zm. 1977 r.,
tablica nagrobna Dionizego Antoniego Lewandowskiego (Karta Ewidencyjna Zabytków Architektury i Budownictwa nr 293 – Wojewódzki Konserwator Zabytków).
Usytuowana na północ od kościoła plebania zbudowana została w 1880 r. (wpisana do rejestru zabytków dnia 02.I.1986 r. pod nr 1007). Jest to obiekt murowany, parterowy, założony na rzucie prostokąta, z otwartym gankiem wspartym na słupach i nakrytym dwuspadowym dachem. Przy plebani znajduje się XIX-wieczna studnia z drewnianą obudową. Z prawej strony kościoła, w odległości ok. 5 m, wzniesiono dzwonnicę o podstawie prostokątnej i wysokości 12 m (informacja ustna od proboszcza parafii w Ćmińsku).

Kościół i plebania otoczone są wysokim (ok. 2 m) murem ogrodzeniowym, zbudowanym z czerwonego piaskowca. Mur przecinają dwie żelazne furtki, znajdujące się w prawym i lewym jego rogu, a od strony wejściowej także żelazna zdobiona brama.

Rys historyczny

W dniu 9.I.1646 r. Piotr Gębicki, biskup krakowski, oddał na 25 lat dobra biskupie w Ćmińsku Bernardowi Serwallemu, od którego zobowiązał do wystawienia Kościoła „na miejscowości Zgorek zwanej” (F.Navarra, 1911). Świątynię wzniesiono jednak w Ćmińsku, w latach 1646-1649. Konsekrowana była 22.XI.1658 r. przez biskupa Andrzeja Trzebnickiego. W 1 poł. XIX w. do korpusu kościoła dostawiono drewnianą dzwonnicę, na wysokiej podmurówce. Rozebrano ją w trakcie powiększania kościoła w 1914 r.

W 1966 r. wykreślono z części przedsionka dwa składziki, zamurowując zarazem boczne arkady otwierające się z niego na nawę.

Przykościelna plebania wzniesiona została, kosztem księdza Jana Pałysiewicza, w latach 80-tych XIX w., jako budowla drewniana. w tej samej dekadzie powstała na jej miejscu murowana, kryta czerwoną dachówką (Karta Ewidencyjna Zabytków Architektury i Budownictwa nr 293 – Wojewódzki Konserwator Zabytków).

Kościół parafialny p.w. Św. Trójcy w Ćmińsku Kościelnym wpisany został do rejestru zabytków 15.II.1967 r., pod nr 193.

Kamienny Krzyż

w Tumlinie-Wykniu

Znajdujący się na skrzyżowaniu dróg Tumlina-Wykienia i Tumlina-Podgrodu kamienny krzyż, wykonany jest z czerwonego lub białego piaskowca, najprawdopodobniej w warsztacie lokalnym. Obiekt ten ustawiony jest na pogrążonej w ziemi płycie z czerwonego piaskowca, wielokrotnie bielony wapnem, wysmukły. Ramiona boczne, jak i górny koniec krzyża, są bardzo krótkie. Na skrzyżowaniu ramion wmurowany jest mały żeliwny krzyż z figurką Chrystusa (z odlewni samsonowskiej) (opis sporządzony na podstawie prywatnych notatek proboszcza parafii Tumlin).

Znany wszystkim okolicznym mieszkańcom krzyż, nieodzownie związany z krajobrazem wsi, był wiosną tego roku pierwszą stacją Drogi Krzyżowej, odbywającej się na ulicach Tumlina.

Rys historyczny

Krzyż pochodzi najprawdopodobniej z XVII w. Zapisana na nim data powstania jest nieczytelna, ponieważ każdego roku zamalowywana jest wapnem, wraz z całym obiektem, przez mieszkańców Tumlina.

O okolicznościach powstania krzyża mówi jedynie legenda. Według niej, został on wzniesiony, przed wielu laty, w podziękowaniu Bogu za ocalenie mieszkańców wsi od panującej w okolicy zarazy (informacja ustna – M.Kłosowska).

Obiekt został wpisany do rejestru zabytków we wrześniu 1985 r.

Zakład Wielkopiecowy w Bobrzy

Hala Fabryczna

zakład wielkopiecowyHala fabryczna w Bobrzy stanowi wschodnią pierzeję dziedzińca zakładu wielkopiecowego. Jej północna część zbudowana jest z łomów czerwonego piaskowca na zaprawie wapienne. Tynkowana jest zarówno na zewnątrz jak i wewnątrz. Zbudowana na rzucie zbliżonym do kwadratu.

Elewacja frontowa zasłonięta jest drewnianymi przybudówkami, znajdują się tu dwa wejścia – do korytarza i do byłej sieni. Część południowa hali zbudowana jest na rzucie prostokąta z szerszą prostokątną przybudówką od strony dziedzińca.

Budynek hali jest parterowy, pokryty wspólnym dachem dwuspadowym. We wnętrzu hali znajdują się dwa drewniane słupy położone niemal w jej centrum oraz dwa rzędy słupów stalowych, biegnących równolegle do osi podłużnej. Posadzkę stanowią wylewki cementowe (E. Krygiel, 1959)

Budynek wzniesiony w latach 1826 – 1831, jako hala przygotowująca wsady do wielkich pieców, według projektu Franciszka Lempego. O stanie pierwotnym hali wiadomo, iż strop wspierało „…27 słupów toskańskich z cegły palonej na wapno, z kapietalami i piedestałami” (Karta Ewidencyjna Zabytków Architektury i Budownictwa nr 89 – Wojewódzki Konserwator Zabytków)

W latach 1831 – 1873 hala fabryczna była własnością Zakładów Górniczych Okręgu Wschodniego, administratorem był Bank Polski.

Około 1847 r. halę przebudowano na warsztaty ręczno-kowalskie. W czasie późniejszej przebudowy na miejscu środkowej części hali wzniesiono od podstaw nowy budynek, po którym zachowały się pozostałości w postaci murów obecnego dziedzińca.

W latach 1873 – 1884 hala przeszła pod Zarząd Kieleckiego Urzędu Powiatowego, później w rękach prywatnych. W 1947 r. hala została upaństwowiona i przekazana na zakład drzewiarski.

Dnia 20.XII.1965 r. hala fabryczna została wpisana do rejestru zabytków pod nr 89.

Zakład Wielkopiecowy w Bobrzy

Mur Oporowy

Mur oporowy na terenie byłego zakładu wielkopiecowego. Usytuowany jest pomiędzy dolnym a górnym jego poziomem. Wybudowany został po to, by służyć jako wzmocnienie skarpy górnego poziomu zakładu, na którym znajdowały się budynki fabryczne.

Mur biegnie w kierunku północno-południowym, a jego krańce w kierunku wschodnim. Zbudowany jest na rzucie podkowiastym z łomów czerwonego piaskowca na zaprawie wapienne. Obiekt tworzą dwa równoległe mury z nieregularnie ułożonych łomów, wypełnione grubym kamieniem. Jego długość wynosi ponad 500 m, szerokość podstawy ok. 5 m, szerokość korony ok. 3,5 m oraz maksymalna wysokość ok. 15 m (E. Krygiel, 1959).

Pierwotny wygląd, po pracach konserwacyjno-rekonstrukcyjnych, zachowany jest przy południowo-wschodnim narożu. Pozostałe fragmenty muru są w postępującej ruinie.

Rys historyczny

Mur oporowy wzniesiono w latach 1826-1831, według projektu Franciszka Lempego, dla zabezpieczenia górnego poziomu zakładu wielkopiecowego.

Nieuruchomienie zakładu spowodowało w okresie późniejszym brak jakichkolwiek prac konserwacyjnych. Warunki atmosferyczne, podmywanie fundamentów przez staw oraz pozyskiwanie materiału budowlanego przez okoliczną ludność, przyczyniło się do zrujnowania obiektu.

Obiekt dwukrotnie poddano odnowieniu: w latach 1959 – 1960 oraz 1979 – 1980 (Karta Ewidencyjna Zabytków Architektury i budownictwa nr 89 – Wojewódzki Konserwator Zabytków).

Mur oporowy wpisany został do rejestru dnia 20.XII.1965 r. pod nr 89.

Zakład Wielkopiecowy w Bobrzy

Węgielnia

Skład na węgiel usytuowany na ogromnym tarasie zakładu wielkopiecowego stanowi południowe zamknięcie dziedzińca fabrycznego.

Obiekt jest murowany z czerwonej cegły oraz z łomów czerwonego piaskowca na zaprawie wapienne. Założony na planie silnie wydłużonego prostokąta. Jest to budynek parterowy, podpiwniczony, obecnie bez dachu. Przy jego południowo-zachodnim narożniku znajduje się skarpa. Od strony północnej zachowane są obecnie jedynie ślady fundamentów, południowa zaś strona jest jednokondygnacyjna, podpiwniczona, w stanie ruiny (E.Krygiel, 1959).

Wnętrze „węgielni” całkowicie odsłania część piwniczną, gdzie znajdują się dwa rzędy potężnych czworobocznych filarów kamiennych, po 12 w szeregu.

Obwodowe ściany nadziemia zachowane są jedynie częściowo. Elewacja zachodnia z zachowanym trójkątnym szczytem posiada ponadto dekoracyjne podziały klasycystyczne.

Rys historyczny

Skład na węgiel w zakładach wielkopiecowych wzniesiony był w latach 1826-1831, według projektu Franciszka Lempego. W latach 1831 – 1873 był własnością Zakładów Górniczych Okręgu Wschodniego. Jest to budynek nieużytkowany, był otynkowany z dachem krytym gontem.

W latach 1873 – 1884 „węgielnia”znajdowała się pod zarządem Kieleckiego Urzędu Powiatowego, później zaś w rękach prywatnych właścicieli. Pod koniec 1955 r. przeszła – od rodziny Płazińskich – na własność Skarbu Państwa.

Obecnie budynek znajduje się w postępującej ruinie (Karta Ewidencyjna Zabytków Architektury i Budownictwa nr 89 – Wojewódzki Konserwator Zabytków).

Obiekt wpisany do rejestru zabytków dnia 20.XII.1956 r. pod nr 89.

Kapliczka p.w Przemienienia Pańskiego

na Górze Grodowej

Na szczycie góry Grodowej w środku placu otoczonego kamienno-ziemnymi kręgami, dziękując Panu Bogu za pomoc i ocalenie (napad Tatarów – 1240 r. oraz Szwedów – 1656 r.) ludność miejscowa zbudowała drewnianą kaplicę i umieścili w niej obraz Przemienienia Pańskiego z datą 1765 r., który obecnie znajduje się w kościele p.w. św. Stanisława Biskupa Męczennika w Tumlinie. Obecna, murowana kaplica, została wzniesiona w 1850 r. przez Aleksandra Iberszera.

Kapliczka jest obiektem bezstylowym, założonym na planie nieregularnego sześcioboku. Pomalowana jest na biało, z wyjątkiem brązowych drzwi wejściowych, nad którymi znajduje się wnęka z rzeźbą przedstawiającą Chrystusa. Wewnątrz znajduje się skromny ołtarzyk Matki Boskiej Częstochowskiej. Kapliczka jest zamknięta, nie udostępniona do zwiedzania dla turystów.

Kaplica Przemienienia Pańskiego

w Kostomłotach

Zagospodarowanie.

Teren objęty bezpośrednim zagospodarowaniem ma kształt owalnego placu ogrodzonego, z bramą od strony południowej. Ogrodzenie drewniane z poziomych dyli ujętych murowanymi słupami.
Całość nakryta blachą ocynkowaną malowaną. Stan ogrodzenia i bramy dobry (po remoncie). Wzdłuż ogrodzenia występują pojedyncze drzewa w dobrym stanie do zachowania. Centralną część placu zajmuje kaplica zwrócona kruchta wejściową od południa do bramy. Brak wokół budynku opaski, a chodniki i schody zewnętrzne przed wejściem z czerwonego piaskowca są zniszczone i wymagają wymiany.,
W południowej części placu ustawiony jest krzyż misyjny.

Kaplica. Opis (stan przed remontem !)

Budynek kaplicy jest obiektem zabytkowym, wpisanym do rejestru zabytków. Został wzniesiony w 1812 roku (inne źródła 1816) jako jednonawowa kaplica zamknięta od strony północnej półkoliście. Od strony wschodniej zakrystia, od zachodniej pomieszczenie na sprzęt, od południa kruchta wejściowa na rzucie kwadratu. Nad wejściem do kruchty drewniany chór na słupach drewnianych. Konstrukcja murów mieszana z cegły ceramicznej pełnej (w narożach i ościeżach) i z kamienia łamanego na zaprawie wapiennej. Stropy drewniane belkowe z podsufitkami z desek malowanych olejno. Dach o konstrukcji drewnianej, jętkowy. Pokrycie z blachy stalowej ocynkowanej na deskowaniu ażurowym. Na dachu niewielka sygnaturka 6-cio słupowa oblachowana. Tynki wewnętrzne i zewnętrzne wapienne gładkie zniszczone w znacznym stopniu. Posadzki z płytek piaskowcowych 30x30cm. Stolarka okienna i drzwiowa drewniana do wymiany.  Budynki nie posiadają żadnych instalacji wewnętrznych.  Brak dzwonu.

Ołtarz główny w kaplicy

Ołtarz w kaplicy Przemienienia Pańskiego w Kostomłotach zbudowany jest z drewna, powstał ok. pół. XIX w. Ołtarz architektoniczny polichromowany i złocony. Na ołtarzu pełnoplastyczny, figuralny wystrój rzeźbiarski oraz płaskorzeźbione przedstawienie symboliczne i dekoracja ornamentalna. Na mensie forma aediculi o bardzo niskim cokole i trójkątnym zwieńczeniu wspartym na doryckich pilastrach. Po bokach bardzo smukłe zgeometryzowane spływy wolutowe. Belkowanie pełne występujące na szerokości pilastru. W polu ołtarza obraz Matki Bożej z Dzieciątkiem. Bo bokach skrzyni ustawione są postumenty, a na nich figury przedstawiające św. Pawła (z prawej) i św. Antoniego Padewskiego. W szczycie znajdują się sieczące małe putta. W tympanonie dekoracja symboliczna przedstawiająca posrebrzoną gołębicę Ducha Św. w złotej glorii. Na górnych powierzchniach podpór ornament cęgowy z muszlami, w partiach belkowania jajownik, a na występach fryzu kwiatowe rozetki. Na predelli monogram Maria. Ornamenty oraz napisy złocone.

Polichromia oraz złocenia są wtórne. Polichromia jest wykonana farbą olejną, złocenia brązą pozłotniczą. Obserwuje się złuszczenia i odspojenia warstwy gruntu malarskiego w warstwach pozłoty oraz polichromii ołtarza i rzeźb świętych. Na drewnie desek podłoża obserwuje się spękania oraz otwory wylotowe szkodników żerujących w drewnie. Złocenia wykonane brązą są skorodowane, na szatach świętych widnieje wtórne przemalowanie farbą w kolorze srebrnym.

źródło: www.miedziana-gora.pl