Zabytki architektury

Do zabytków architektury i budownictwa położonych na terenie gminy Strawczyn, które mogą być wykorzystane w celach turystycznych należą:

  • Zespół budynków pałacyku Henryka Sienkiewicza w Oblęgorku
  • Kościół parafialny w Chełmcach
  • Kościół parafialny w Strawczynie
  • Dawny zbór ariański w Chełmcach
  • Kapliczka świętej Tekli w Promniku
  • Kapliczka św. Rozalii na Perzówce
  • Pozostałości zakładu przemysłowego z lat 1782–1897 w Kuźniakach
  • Młyn wodny w Bugaju

Więcej informacji o wszystkich zabytkach znajdziecie Państwo poniżej.

Pałacyk Henryka Sienkiewicza w Oblęgorku

Muzeum powstało 26 października 1958 roku z inicjatywy dzieci pisarza, córki Jadwigi Korniłowicz i syna Henryka Józefa. W roku 1948 zwrócili się oni do ówczesnego Ministerstwa Kultury i Sztuki aby w dworku tym utworzyć Muzeum Pamiątek po swym ojcu. Propozycja ta zyskała poparcie władz państwowych i przy finansowej pomocy Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Kielcach oraz Społecznego Funduszu Odbudowy Stolicy i Kraju pomysł ten wszedł w życie. W 1956 r. Jadwiga i Henryk Józef aktem notarialnym przekazali Skarbowi Państwa pałacyk wraz z 2 ha parku. Prace remontowe rozpoczęły się w roku 1957. Duży wkład miał Ryszard Andruszkiewicz, prezes Komitetu Sienkiewiczowskiego działającego przy Centrali Przemysłu Ludowego i Artystycznego („Cepelii”) w Poznaniu. Pierwszym kustoszem muzeum została synowa Henryka Sienkiewicza Zuzanna.

Prace przygotowawcze zostały rozpoczęte przez „Cepelie” w Poznaniu i Łodzi. Wykonały one odnowę i renowację mebli i tkanin. Zapłata za te prace pozostała częścią daru dla muzeum. Całościową oprawę wystawy zorganizowała kustosz Muzeum Świętokrzyskiego – Aleksandra Dobrowolska.

Z dniem 1 stycznia 1976 Muzeum Henryka Sienkiewicza w Oblęgorku stało się oddziałem Muzeum Narodowego w Kielcach.

Kamień upamiętniający miejsce narodzin Stefana Żeromskiego

w Strawczynie

W Strawczynie, urodził się największy piewca piękna Gór Świętokrzyskich, Stefan Żeromski. Jadąc przez Strawczyn tuż przy drodze zauważyć można obelisk z czerwonego piaskowca z wyrytym napisem: „W tym miejscu stał dom, w którym urodził się Stefan Żeromski dnia 1 listopada 1864 r.”

Kościół w Strawczynie

Strawczyn – to miejsce urodzenia pisarza Stefana Żeromskiego. W kościele zachowała się metryka jego urodzenia. Niedaleko kościoła Wniebowzięcia NMP można zobaczyć – obelisk z czerwonego piaskowca upamiętniający Żeromskiego.

Do początku XVII w. Strawczyn znajdował się w obrębie parafii Chełmce. Kościół w Strawczynie ufundował Krzysztof Gawroński w 1629 r. Budowę zakończono w 1685 r. Świątynię poświęcił bp Wojciech Stawowski. W  1835 r. przebudowano ją, ale zachowała do dziś niektóre elementy barokowe. Prezbiterium jednoprzęsłowe, wielobocznie zamknięte, przy nawie od północy – kaplica Matki Bożej Szkaplerznej. W ołtarzu głównym – obraz  Wniebowzięcia Matki Bożej z XVII w. W ołtarzach bocznych – obrazy św. Józefa i Ukrzyżowanie Pana Jezusa. Po wojnie, w pięćdziesiątych latach kościół przebudowano, z czasem wyremontowano jego wnętrze. W latach 1991-1995 prowadzono prace konserwatorskie. Odnowiono wszystkie ołtarze, tynki, wymieniono dzwony, odrestaurowano organy.

Kościół w Chełmcach

Pierwszy kościół w Chełmcach został wybudowany w roku 1440 przez Piotra Dunina herbu Łabędź. Budowla została wzniesiona w stylu gotyckim z ciosu kamiennego w kształcie krzyża. W 1620 r. uległ zniszczeniu na skutek pożaru. Obecny kościół został ufundowany przez Jana Tarło – wojewodę lubelskiego pełniącego tę funkcję w latach 1650-1665. Budowa kościoła została ukończona w 1665 roku. 15 sierpnia 1685 roku biskup tarnopolski Władysław Silnicki dokonał konsekracji świątyni na mocy upoważnienia udzielonego przez gnieźnieńskiego arcybiskupa Jana Stefana Wydżgi, do którego archidiecezji wówczas należały Chełmce. Podczas konsekracji świątynia uzyskała dodatkowych dwóch patronów: świętego Jana Chrzciciela i świętego Kazimierza królewicza.

Kościół posiada jedną nawę o trzech krótkich przęsłach, zorientowaną w osi wschód-zachód. Od zachodnim końcu nawy znajduje się mająca trzy kondygnacje wieża. Najniższy poziom w kształcie kwadratu mieści kruchtę. Środkowy poziom także jest kwadratowy, zaś najwyższy jest ośmioboczny. Wieża przykryta jest strzelistym, blaszanym hełmem. Prezbiterium jest zbudowane na planie wydłużonego prostokąta i jest węższe i niższe od nawy. W miejscu połączenia z nawą, do prezbiterium przylegają symetrycznie umieszczone dwie kaplice o podstawie kwadratu. Pod położonymi wyżej niż w prezbiterium posadzkami znajdują się krypty. Od północnej strony do nawy przylega kruchta pochodząca z XVIII wieku, a od południowej do prezbiterium przylega wybudowana w 2002 roku zakrystia. Ściany nawy podtrzymywane są przez skarpy. Zarówno nawa jak i prezbiterium oraz kaplice przykryte są dwuspadowym dachem.

Sklepienie prezbiterium jest kolebkowo-krzyżowe, a w nawie kolebkowe z lunetami i gurtami. Na sklepieniach całego kościoła znajdują się pochodzące z XVII wieku późnorenesansowe stiuki. W północnej kaplicy sklepienie posiada zwornik w kształcie kartusza, na którym umieszczony jest herb Topór wraz z odwróconymi inicjałami fundatora Jana Tarły. Kaplice z prezbiterium połączone są arkadami.

Wnętrze świątyni urządzone jest w stylu barokowym. Ołtarz główny pochodzi z końca XVII wieku i zawiera przedstawiający Ukrzyżowanego Chrystusa i znajdującą się pod krzyżem patronkę kościoła świętą Marię Magdalenę obraz, którego twórca zainspirowany był twórczością El Greco. Ołtarze boczne znajdujące się w nawie pochodzą z przełomu XVII i XVIII wieku. W północnej kaplicy znajduje się ołtarz z obrazem świętego Józefa pochodzący z końca XVII wieku, zaś w południowej XVIII-wieczny ołtarz w stylu rokoko z wizerunkiem świętego Mikołaja. Chór muzyczny oraz barokowe organy wykonane są z drewna i pochodzą z drugiej połowy XVII wieku. Parapet chóru ozdobiony jest wizerunkami Chrystusa i dwunastu Apostołów. Drzwi do dawnej zakrystii są wykute z żelaza w stylu barokowym. Na prawej ścianie prezbiterium umieszczone zostało epitafium Stanisława i Zbigniewa Duninów Gawrońskich zmarłych w 1582 i 1589, na którym znajdują się herby Rawicz i Łabędź oraz napis: Postanowione wszystkim umrzeć. Śmierć nie oszczędzi żadnej godności. Trzeba się troszczyć, abyśmy święte prowadząc życie, szczęśliwą mieli śmierć.

W 1925 roku, dzięki staraniom miejscowego proboszcza ks. Tadeusza Szubstarskiego, kościół został gruntownie odnowiony.

Zbór Ariański w Chełmcach

Dwór obronny w Chełmcach uważany jest za najstarszy tego typu obiekt w regionie świętokrzyskim. Powstał prawdopodobnie na przełomie XVI i XVII w. Badacze tego obiektu przypuszczają, że pierwotnie pierwsza jego kondygnacja mogła być dostępna poprzez most zwodzony przerzucony do zbocza po drugiej stronie drogi i nie mieć połączenia z kondygnacją parteru pełniąc dzięki temu rolę kasztelu. Grube mury i małe okienka podkreślają obronny charakter tego obiektu. W niektórych przewodnikach i opracowaniach określany jest również mianem „zboru ariańskiego”, jako że i tę rolę pełnił w swej historii. Budynek jest w tej chwili w trakcie remontu i rozbudowy, jest niedostępny i przeszedł w ręce prywatne.

Znajduje się tu zamek z czasów potopu szwedzkiego, był twierdzą obronną. Według podań miał tu przebywać król szwedzki Karol XII, wracający z rannymi muszkieterami spod Kliszowa, gdzie zwyciężył wojska saskie i polskie. W roku 1863 dwór został spalony przez Kozaków. Dwór, za namową Henryka Sienkiewicza wykupił w 1915 roku ksiądz Feliks Nowacki. Pisarz chciał tam urządzić ochronkę dla dzieci, a faktycznie zakonspirowaną szkołę polską. W czasie okupacji zbór był wykorzystywany do… eksperymentów z granatami. Grube mury skutecznie tłumiły odgłosy wybuchów. Dwór nie miał szczęścia również i po wojnie. Uznano go za budowę z drugiej połowy XIX w., nie znalazł się więc na liście zabytków. Trafił na nią dopiero w 1956 roku. Wtedy również po raz drugi płonął. Wykupił go w 1987 roku Tadeusz Borsa.

Piec hutniczy w Kuźniakach

W 1782 r. pracował tu najmniejszy z ówczesnych 34 wielkich pieców na ziemiach polskich.

Stanowił własność rodziny Radońskich. W kolejnych latach zakład rozbudowywano i zmieniali się jego  właściciele. W ostatnich latach funkcjonowania, będąc własnością spółki Kamiński-Grosman, wielki piec otrzymał imię „Jadwiga”. Po modernizacji w 1890 roku pracował jeszcze do roku 1897, kiedy to z powodu wyczerpania się złoża rudy został zamknięty. W ostatnim okresie główną produkcję, z wytwarzanej w ilości ok. 1000 t surówki rocznie, stanowiły balustrady, kraty, krzyże, blachy i rury. W 1901 r. zakład został częściowo rozebrany. Wielki piec został wpisany do rejestru zabytków 30 naja 1972r. pod Nr 767.
Pozostałości zakładu wielkopiecowego, które dziś można oglądać, wpisane zostały 28 kwietnia 1984 r. do rejestru zabytków pod Nr 1030. Są to: ruina wielkiego pieca – obiekt murowany z kamienia w latach 1860-70, przebudowany przed rokiem 1897; budynek poprodukcyjny  z pierwszej połowy XIX wieku, na początku XX wieku zmieniony na młyn wodny; oraz układ wodny i urządzenia hydrotechniczne sprzed 1787 roku przekształcone w latach 1860-1870. Składają się na nie resztki tamy na rzece Łośnej, kamienny upust roboczy, drewniany upust przelewowy i murowany z kamienia, sklepiony, podziemny kanał roboczy. Obiekt znajduje się na terenie otwartym.

 

Młyn wodny w Bugaju

Młyn wodny w Bugaju (pocz. XX w.) – jest to najsłynniejszy młyn w całej gminie Strawczyn. Znawcy przypisują mu wiek około 200 lat. W drugiej połowie XIX w. pracowali tu znani młynarze z rodziny Kozińskich. Od nich kupił zakład w 1912 r. proboszcz Chełmiec. Młyn popadł w ruinę. Uratowali go Jan i Michał Wieczorkowie. Pracował on na dwa koła podsiębierne i turbinowe. Jego możliwości przemiałowe wahały się w granicach 12 q na dobę. Do dnia dzisiejszego czynne są elementy spiętrzające wodę.

 

Kapliczka świętej Tekli w Promniku

Kapliczka świętej Tekli w Promniku (XIX w.) – kapliczkę wybudowali mieszkańcy Promnika. Jej fundatorem był Adam Popławski, który mieszkał w Gromnickim dworku. Legenda o kapliczce głosi o tym, jak jednemu z mieszkańców przyśniło się, że w obecnym miejscu kapliczki zakopany był skarb. Ludzie odkopali go i oddali dziedzicowi Popławskiemu. Ten na pamiątkę wybudował kapliczkę jako wynagrodzenie za trud i wysiłek za zdobycie tak cennej skrzyni. Obecnie w święta parafialne odprawiane są w niej Msze Święte.