Obiekty przyrodnicze

Na terenie gminy zlokalizowany jest fragment Suchedniowsko-Oblęgorskiego Parku Krajobrazowego. Park ten jest częścią Zespołu Parków Krajobrazowych Gór Świętokrzyskich. Suchedniowsko-Oblęgorski Park Krajobrazowy zajmuje północną część gminy i rozciąga się na powierzchni 5 375 ha, co stanowi około 43 % terenu gminy. Centralne i południowe obszary gminy należą do otuliny Suchedniowsko-Oblęgorskiego Parku Krajobrazowego o powierzchni 5 387 ha to jest około 43 % powierzchni gminy. Łącznie obydwa obszary zajmują 10 762 ha, co stanowi około 86% powierzchni gminy. Jedynie południowo-wschodni obszar gminy to tereny należące do Podkieleckiego Obszaru Chronionego Krajobrazu.

Na terenie gminy znajduje się szereg obiektów ochrony przyrody:

  • Rezerwat przyrody nieożywionej Barcza zlokalizowany w Zagnańsku. Na terenie rezerwatu występują odsłonięcia skał dolnodewońskich. Powierzchnia rezerwatu liczy 14,68 ha.

  • Rezerwat przyrody ożywionej w dolinie rzeki Krasnej zlokalizowany w północnej części gminy, utworzony w 2003 roku.

  • Rezerwat Archeologiczno-Geologiczny „Góra Grodowa” w miejscowości Tumlin stanowiący relikt pogańskiego ośrodka kulturowego, zlokalizowany na pograniczu gmin: Zagnańsk i Miedziana Góra.

  • Pomnik przyrody ożywionej – dąb „Bartek” rosnący w miejscowości Bartków przy szosie Zagnańsk – Samsonów. „Bartek” to najstarsze (około 700 lat) drzewo w województwie i jeden z najstarszych dębów w kraju. Główna atrakcja turystyczna gminy. Dąb „Bartek” stał się symbolem gminy, i jego wizerunek znajduje się w herbie Gminy Zagnańsk.

  • Pomnik przyrody ożywionej – aleja składająca się z 50 drzew – 48 klonów, lip, jesionów i grochodrzewów oraz 2 modrzewi polskich. Aleja jest długości 220 metrów i znajduje się w bliskości dębu „Bartek”.

  • Pomnik przyrody ożywionej – dąb „Dudek” rosnący na terenie prywatnej posesji w miejscowości Dudków.

  • Pomnik przyrody ożywionej – dąb „Daniel” rosnący niedaleko osiedla „Wrzosy” w Zagnańsku.

  • Pomnik przyrody ożywionej – jodła pospolita rosnąca na terenie leśnictwa Rybno.

  • Pomnik przyrody ożywionej – modrzew europejski zlokalizowany na granicy lasu i pól uprawnych w rejonie wsi Długojów.

  • Pomnik przyrody ożywionej – buk zwyczajny rosnący na terenie leśnictwa Rybno.

  • Pomnik przyrody ożywionej – dwa modrzewie europejskie rosnące w kompleksie leśnym około 200 metrów na zachód od drogi Samsonów – Szałas.

  • Pomnik przyrody ożywionej – dąb rosnący w miejscowości Samsonów Piechotne na terenie posesji prywatnej.

  • Pomnik przyrody nieożywionej – geologiczny filar skalny zbudowany z dolomitów środkowego dewonu. Obiekt znajduje się w północnej części nieczynnego kamieniołomu Zachełmie, około 250 metrów na północ od linii kolejowej Kraków – Warszawa i dwa kilometry od stacji Zagnańsk.

  • Pomnik przyrody nieożywionej – odsłonięcie geologiczne w okolicy wsi Kajetanów, około 300 metrów na południowy wschód od drogi krajowej nr 7 i pół kilometra od zabudowań.

  • Użytek ekologiczny bagienny o powierzchni 1,08 ha w lesie w rejonie wsi Długojów.

Na terenie gminy występują także stanowiska ochronne ssaków: bóbr, nocek duży, nocek rudy, mopek, gacek brunatny i szary oraz ptaków: bocian czarny, jastrząb, jastrząbek, słonka, orzechówka, krogulec, dudek, brodziec samotny, pójdźka, derkacz, bekos krzyk. Z owadów chronionych wystepują: jelonek rogacz, koziorogi, pazie, mieniaki oraz liczne gatunki biegaczy i trzmieli. Z roślin chronionych występują: wawrzynek, wilczełyko, bluszcz pospolity, pełnik europejski, lilia złotogłów, śnieżyczka przebiśnieg, czosnek niedźwiedzi, orlik pospolity, kosaciec syberyjski, tysięcznik centuria oraz różne gatunki widłaków, rosiczek, sasanek, dziewięćsiłów, naparstnic, kokoryczek i storczyków. Z grzybów chronionych można spotkać: smardze, sromotniki, szmaciaka gałęzistego, purchawicę olbrzymią, modrzewnica lekarskiego, podgrzybka pasożytniczego.

źródło: http://audiospacery.eu/spacer6.html 

Dąb Bartek (Quercus robur) dąb szypułkowy rośnie w Bartkowie gm. Zagnańsk (zobacz lokalizację ). Jego wiek według różnych źródeł jest szacowany na 700 – 1200 lat. Według najnowszych badań (metodą Presslera) jego wiek szacuje się na 645 – 670 lat. Rzeczywiste określenie wieku „Bartka” nie jest możliwe ze względu na ubytki (próchnicę) pnia drzewa.  Dąb Bartek jest zdecydowanie najbardziej popularnym wśród najstarszych pomników przyrody w Polsce.

Król polskich drzew” jest bohaterem wielu podań i legend.

Aktualne wymiary Bartka (2008): 

– Pierśnica: 3,14 m

– Obwód pnia na wysokości 1,30 m: 9,85 m

– Obwód pnia przy ziemi: 13,4 m

– Średnica korony: 22 m x 40 m

– Wysokość: 30 m

– Miąższość całego drzewa: 72 m3

– Okap korony 720 m2

–  Ilość konarów głównych: 8

– 1829 – notatka w książce „Sylwan” n.1 str.97 z r.1829 o istnieniu Dębu we wsi Bartków. Szacowany wówczas wiek to 800 lat. Informacja pochodzi z Gazet Kieleckiej nr.23 R.4 z roku 1873 i zawiera informacje o 15 głównych gałęziach znacznej grubości i 16 pobocznych.

– 1860 – Badanie Bartka i sporządzenie metryki

– 1906 – pożar stodoły  – zniszczenie konara wschodniego, uszkodzenie innych konarów. Infekcje: czyreń dębowy, huba siarkowa

– 1920 – pierwsze prace konserwatorskie, usunięcie suchych konarów, wypełnienie ubytku pnia kamieniami i zaprawą wapienną (8m3), martwe fragmenty pnia zamaskowano płatami kory, ustawienie ogrodzenia sztachetowego o średnicy 7 m, wywieszenie skrzynek lęgowych dla ptaków

– 1927 – „jeden dolny konar, podobno w czasie spokojnym odłamał się pod własnym ciężarem…”(wiadomo też, że w konar główny uderzył piorun i wyłamał go przy samej nasadzie)

– 1931 – zniszczenie liści przez chrabąszcza majowego

– 1934 – sąd konkursowy pod przewodnictwem profesora Władysława Szafera uznał Bartka za „Najokazalsze drzewo w Polsce”

– 1935 – zniszczenie kaskady stawów na rzece Bobrzy (obniżenie poziomu wód gruntowych, zmiana mikroklimatu)

– 1946 – odnowienie ogrodzenia i kory maskującej

– 1952 – Dąb Bartek uzyskuje status pomnika przyrody

– 1953 – porywisty wiatr złamał konar boczny (3,5 m3 grubizny), wprowadzenie fungicydów, uzupełnienie plombu z wykorzystaniem cementu (1 tona), ustawiono dwie podpory pod konarem południowym

– 1955 – wymiana ogrodzenia na siatkę drucianą

– 1956 – ustawiono podpory modrzewiowe

– 1957 – zniszczenie liści przez chrabąszcza majowego

– 1966 – posadzenie dębczaka „Bartusia” (Młody Bartek) w trakcie uroczystości obchodów 1000 lecia Państwa Polskiego

– 1976 – Budowa wodociągu (drenaż zbocza)

– 1977 – przeprowadzono analizę chemiczną gleby, niedobór potasu, pH 6,5-7, próchnica, potas, azot, fosfor, bor, sód i magnez w normie

– 1978 – usunięcie plomby betonowej, wyczyszczenie wnętrza pnia z próchna, impregnacja w/g receptury INCO, wypełnienie wnętrza impregnowaną papierówką (18,5 metra przestrzennego ) i zalanie szpachlówką Epidiamową( 4 tony) z impregnowanymi trocinami, zamaskowanie nowej plomby korą dębową, usunięcie posuszu, rozsypanie 20 cm warstwy kory sosnowej (20 mp), wprowadzenie zakazu stosowania NaCl (soli) do odśnieżania drogi, wykonanie instalacji nawadniającej (17 studzienek nawadniających), wymiana ogrodzenia na „myśliwskie” o promieniu 10 – 20 m obejmujące cały rzut korony, wybudowanie ścieżki zwiedzania i parkingu, rozwieszenie skrzynek lęgowych na sąsiednich drzewach, instalacja dwóch lamp jarzeniowych

– 1984 – wichura odłamała jeden z konarów

– 1986 – usunięcie posuszu, wyrównanie i zabezpieczenie rany po opadłym w 1984 konarze

– 1988 – otoczenie  Bartusia (Małego Bartka) płotem

– 1991 – (3 czerwca) uderzenie pioruna zapala górny złamany i zabezpieczony konar. Topi się „plomba” z tworzyw sztucznych . Powstaje również tzw. listwa piorunowa na pniu głównym. Podparcie konara północnego, usunięcie posuszu (4 mp), zabezpieczenie ran drzewa Lacbalsamm i Imprexem , usunięcie plomby betonowej z konara południowego, założenie sączka i siatki, ogłowienie trzech lip ocieniających Bartka od zachodu,  wycięcie dwóch lip po południowej stronie Bartusia

– 1992 – budowa studni głębinowych (obniżenie poziomu wód gruntowych)

– 1995 – Wybudowanie kaplicy Świętego Huberta

– 1997 – podparcie konara zachodniego, montaż nowego systemu 9 podpór stalowych , założenie 6 zwodów z przewodami odprowadzającymi, poszerzono wnętrze krajobrazowe poza rzut korony, przycięto gałęzie sąsiednich drzew kolidujące z koroną Bartka

– 1999 – montaż instalacji odgromowej w celu ochrony przed piorunami

– 2005 – montaż trzech dodatkowych podpór stalowych

– 2009 – analiza chemiczna gleby na głębokości 10 – 30 cm wykazuje niedobór magnezu (Mg) oraz tlenu, wykonanie badań tomograficznych.

O kamieniołomie w Zachełmiu zrobiło się głośno, gdy w 2010 roku w prestiżowym magazynie „Nature” opublikowano artykuł dotyczący sensacyjnego odkrycia paleontologicznego.

To właśnie tutaj, na powierzchni ławic dolomitów w południowo-wschodniej części wyrobiska odkryto nagromadzenie skamieniałych tropów w postaci ścieżek odciśniętych w grząskim wapiennym mule.  Ślady te pochodzą sprzed 395 milionów lat, kiedy to tereny obecnego kamieniołomu pokrywało ciepłe morze. Z niego to właśnie na ląd wyszły pierwsze czworonogi – tetrapody. Odnalezione tropy diametralnie zmieniły wyobrażenie o wyjściu kręgowców na ląd, gdyż do tej pory sądzono, że miało ono miejsce 18 milionów lat później z wody słodkiej, a nie z morza. Czas, w którym tetrapody wyszły na ląd określono na podstawie znalezionych w skale konodontów, czyli szczęk prymitywnych strunowców, które należą do skamieniałości przewodnich (czyli skamieniałości precyzyjnie wskazujących wiek skały, ze względu na krótki okres występowania danego gatunku).
Ślady zostały zbadane i opisane przez naukowców z Państwowego Instytut Geologicznego i Uniwersytetu Warszawskiego, a zarazem absolwentów kieleckiego technikum geologicznego: Grzegorza Niedźwieckiego i Piotra Szreka. Znaczny wpływ na rozwój i interpretację odkrycia miał również dr Zbigniew Złonkiewicz z kieleckiego oddziału PIG, który już w 2004 zainteresował się nietypowymi śladami przypominających dinozaury zwierząt. Wnioski z badań opublikowano w styczniu 2010 roku na łamach jednego z najbardziej prestiżowych czasopism naukowych – „Nature”.

Obecnie część śladów została zabezpieczona, jednakże niektóre z nich wciąż zobaczyć można w naturalnym środowisku na południowej ścianie kamieniołomu (miejsce oznaczone tablicą informacyjną). Dzięki znalezisku z Zachełmia wiadomo, że tetrapody poruszały się podobnie do salamander na czterech łapach zaopatrzonych w dobrze wykształcone palce. Skały otaczające znalezisko mówią też wiele na temat środowiska, w którym tetrapody wyszły na ląd. Wiadomo, że był to bardzo płytki zbiornik morski, który w czasie odpływów odsłaniał oddaloną o kilkaset kilometrów od brzegu powierzchnię dna pokrytą mułem. Obszar ten, wysychał pod wpływem promieni słonecznych, tworząc tzw. szczeliny wysychania, które do dziś oglądać można w skamieniałej formie w zachodniej części kamieniołomu. W bloku skalnym obok samych tropów znaleźć można ślady pozostawione przez skorupiaki, którymi prawdopodobnie żywiły się pierwsze czworonogi. To właśnie prawdopodobnie za tymi niewielkimi zwierzątkami tetrapody wyszły ląd.

Choć tropy tetrapoda stanowią unikalny i niewątpliwie najcenniejszy fragment kamieniołomu, to nie jest to jedyna ciekawostka geologiczna w nim ukryta. Już w 1987 ochroną jako pomnik przyrody objęto fragment północnej ściany kamieniołomu (obiekt widoczny zaraz po wejściu do wyrobiska po lewej stronie ścieżki). Jest to jedno z nielicznych w kraju odsłonięć geologicznych, które w tak dokładny sposób prezentuje niezgodność w ułożeniu warstw  skalnych. Szare dolomity z okresu środkowego dewonu (395 milinów lat) nachylone są pod kątem 45 stopni. Nad skałami zalegają ułożone niemalże poziomo młodsze warstwy czerwonych piaskowców i mułowców, które osadziły się w permie i triasie (ok. 250 – 200 mln lat temu). Odwiedzając kamieniołom warto zwrócić też uwagę na dużą ilość form krasowych (kominów i lejów) w północno-wschodniej części wyrobiska, jak również na występowanie hematytu – wiśniowego tlenku żelaza.

Rezerwat przyrody znajduje się na Świętokrzyskim Szlaku Archeo-Geologicznym. Dodatkowe informacje o szlaku znaleźć można na stronie www.szlakarcheogeo.pl